در سالهای اخیر، شبکه ملی اطلاعات یا اینترنت ملی توجه زیادی در رسانهها و سیاستگذاری ایران جلب کرده است. این شبکه شامل مجموعهای از زیرساختها و خدمات داخلی است که تبادل دادهها را در داخل کشور ممکن میکند. در این مقاله، تلاش شده است تا مفهوم این شبکه، چالشها و نحوه عملکرد آن بهصورت فنی بررسی شود.
این مطلب با هدف ارائه یک توضیح کلی و فنی درباره «شبکه ملی اطلاعات یا اینترنت ملی» تهیه شده و تلاش شده اطلاعات بهصورت بیطرفانه و بدون جانبداری ارائه شود.
اینترنت ملی چیست و چرا مطرح شد؟
اینترانت ملی، یک شبکه ارتباطی داخلی است که برای تبادل دادهها در داخل کشور ایجاد شده است. این شبکه شامل زیرساختها، مراکز داده داخلی و ارتباط میان کاربران، سازمانها و دستگاههای مختلف است و برای ارائه برخی خدمات دیجیتال داخلی مورد استفاده قرار میگیرد.
ایده شکلگیری اینترنت ملی در سالهای گذشته در اسناد و برنامههای کلان کشور مطرح شده و در این اسناد به موضوعاتی مانند تحریمها، حملات سایبری و توسعه زیرساختهای داخلی در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات اشاره شده است. با گسترش خدمات دیجیتال، این موضوع در برنامههای مرتبط نیز مورد توجه قرار گرفته است.
تاریخچه شکلگیری و توسعه اینترانت ملی ایران
در اسناد کلان کشور، از جمله سند چشمانداز بیستساله و برنامههای توسعه، ایجاد شبکه ملی اطلاعات بهعنوان زیرساختی مستقل از اینترنت جهانی در سال ۱۳۸۴ مطرح شد. در سال ۱۳۸۹، شورای عالی فضای مجازی پروژه اینترنت ملی را تصویب کرد و اجرای فازهای مختلف آن با مشارکت وزارت ارتباطات، شرکت ارتباطات زیرساخت، اپراتورها و سایر نهادها آغاز شد. اولین فاز اجرایی این شبکه در سال ۱۳۹۵ به بهرهبرداری رسید. از آن زمان تاکنون، توسعه اینترنت ملی شامل راهاندازی مراکز داده داخلی، افزایش ظرفیت پهنای باند داخلی و ایجاد برخی خدمات دیجیتال داخلی گزارش شده است.
اهداف اینترنت ملی چیست؟
اینترنت ملی یا شبکه ملی اطلاعات، در اسناد بالادستی کشور و برنامههای توسعه، با اهدافی چندگانه در حوزه فناوری، حکمرانی، امنیت و اقتصاد مطرح شده است. این اهداف طبق سیاستهای وزارت ارتباطات و اسناد رسمی شامل موارد زیر هستند:
- کاهش وابستگی به اینترنت جهانی
بخشی از هدف شبکه ملی اطلاعات، فراهم کردن زیرساختی داخلی برای تبادل دادهها و خدمات دیجیتال است، بهطوری که بخشهایی از ارتباطات و سرویسها از طریق شبکه داخلی انجام شوند. - افزایش امنیت اطلاعات
طبق اسناد رسمی، شبکه ملی اطلاعات طراحی شده تا بخشی از دادههای داخلی در داخل کشور ذخیره و مدیریت شود و کنترل مسیرهای تبادل داده امکانپذیر باشد. - توسعه خدمات دیجیتال دولتی
شبکه ملی اطلاعات بهعنوان زیرساختی برای ارائه خدمات دیجیتال داخلی دستگاههای دولتی ذکر شده است، از جمله تبادل داده بین سازمانها و ارائه خدمات آنلاین به کاربران. - تسهیل مدیریت بر فضای دیجیتال
اسناد رسمی، هدف دیگری از اینترنت ملی را امکان مدیریت دادهها، جریان اطلاعات و اعمال سیاستهای داخلی شبکه اعلام کردهاند.
اینترنت جهانی و اینترنت ملی چیست؟
اگرچه هر دو شبکه اینترنت ملی ایران و اینترنت جهانی با هدف ارائه خدمات دیجیتال به کاربران طراحی شدهاند، اما تفاوتهایی بنیادین در ساختار، دسترسی و نحوه مدیریت آنها وجود دارد.
| موضوع مقایسه | اینترنت ملی | اینترنت جهانی |
| محدوده دسترسی | محدود به داخل کشور | گسترده و بینالمللی |
| ساختار مدیریتی | متمرکز و قابلکنترل توسط دولت | غیرمتمرکز و جهانی |
| دسترسی به محتوا | محدود به محتوای داخلی و مجاز | آزاد و متنوع از سراسر جهان |
| امنیت دادهها | دادهها در داخل کشور منتقل و ذخیره میشود | دادهها از سرورهای خارجی عبور میکنند |
از منظر فنی، اینترنت ملی شبکهای است که مسیر تبادل دادهها و ارائه خدمات دیجیتال را در داخل کشور مدیریت میکند. این شبکه میتواند مستقل از اینترنت جهانی عمل کند یا به آن متصل باشد، بسته به طراحی و پیکربندی:
- مسیریابی داخلی: ترافیک مربوط به سرویسها و وبسایتهای میزبانیشده در داخل کشور از طریق مراکز تبادل داده داخلی (IXP) و شبکههای فیبر نوری داخلی هدایت میشود، بدون عبور دادهها از سرورهای خارجی.
- اتصال به اینترنت جهانی: برای دسترسی به سرویسها و سرورهای خارجی، درخواستها از درگاههای بینالمللی عبور میکنند که به کابلهای فیبر نوری بینالمللی یا لینکهای ماهوارهای متصل هستند.
- کنترل و مدیریت ترافیک: مکانیزمهایی مانند DNS داخلی، فایروال و سیستمهای تشخیص نفوذ برای مدیریت مسیر دادهها و اعمال سیاستهای شبکه استفاده میشوند.
به این ترتیب، شبکه ملی اطلاعات میتواند بدون قطع اینترنت جهانی فعالیت کند و نوع طراحی شبکه تعیینکننده نحوه دسترسی کاربران به منابع داخلی و خارجی است.
اینترنت ملی ایران چگونه کار میکند؟
شبکه ملی اطلاعات ایران با استفاده از مراکز داده داخلی، DNSهای ملی، میزبانی سرویسها در داخل کشور و زیرساختهای فیبر نوری داخلی عمل میکند. دادهها در مسیرهای داخلی منتقل شده و نیازی به عبور از سرورهای خارجی ندارند، مگر در مواردی که مقصد خارج از کشور باشد.
مراحل عملکرد شبکه:
- درخواست کاربر: کاربر به یک وبسایت یا سرویس آنلاین متصل میشود.
- بررسی موقعیت: سیستم تشخیص میدهد که سرویس موردنظر داخلی است یا خارجی.
- هدایت درخواست:
- اگر سرویس داخلی باشد، مسیر دادهها از طریق شبکه ملی و مراکز تبادل ترافیک داخلی انجام میشود.
- اگر سرویس خارجی باشد، درخواست از طریق درگاههای بینالمللی به اینترنت جهانی هدایت میشود و پاسخ بازمیگردد.
- مدیریت مسیرها: DNS ملی و تجهیزات شبکه توسط شرکت ارتباطات زیرساخت، اپراتورها و نهادهای مرتبط، مسیر و کیفیت انتقال دادهها را مدیریت میکنند.
نگرانیها و انتقادات درباره اینترنت ملی
در منابع مختلف و گزارشها، برخی موضوعات مرتبط با اینترنت ملی ایران مطرح شده است:
- محدودیت دسترسی به اطلاعات جهانی: نگرانی درباره کاهش دسترسی کاربران به منابع گسترده اینترنت جهانی.
- نظارت و کنترل: اشاره به امکان مدیریت و نظارت بیشتر بر فعالیتهای آنلاین کاربران در شبکه داخلی.
- کیفیت خدمات اینترنت: گزارشهایی وجود دارد درباره تغییرات در کیفیت و سرعت خدمات اینترنت داخلی و خارجی.
- رقابت در بازار ICT: برخی منابع بیان کردهاند که توسعه شبکه ملی اطلاعات ممکن است بر رقابت شرکتهای فناوری اثر بگذارد.
- توسعه فناوری و نوآوری: نگرانی درباره تأثیر محدودیتهای تبادل اطلاعات بر روند نوآوری و دسترسی به فناوریهای خارجی.
- امنیت زیرساختها: اظهارنظرهایی درباره آسیبپذیریهای احتمالی در زیرساختهای شبکه ملی اطلاعات.
- شفافیت مدیریت: برخی گزارشها به کمبود شفافیت در مدیریت و سیاستگذاری این شبکه اشاره کردهاند.
زیرساختها و بازیگران کلیدی اینترنت ملی
زیرساختها و بازیگران کلیدی اینترنت ملی، مجموعهای از نهادها، تجهیزات و فناوریهایی هستند که به شکل یکپارچه برای راهاندازی، نگهداری و توسعه این شبکه داخلی در ایران فعالیت میکنند.
- مرکز ملی فضای مجازی: سیاستگذار کلان در حوزه اینترنت ملی و ناظر بر اجرای طرحهای مرتبط با شبکه ملی اطلاعات
- وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات: مسئول اصلی توسعه زیرساختها، تدوین مقررات و اجرای برنامههای فنی مربوط به اینترنت ملی ایران
- شرکت ارتباطات زیرساخت: ارائهدهنده اصلی پهنای باند و مدیریت شبکههای انتقال داده در کشور، بهعنوان ستون فقرات فنی اینترنت ملی
- سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی (CRA): نهاد ناظر بر سیاستها، استانداردها و کیفیت خدمات اینترنت ملی
- شرکتهای ارائهدهنده خدمات اینترنت (ISP): واسطههایی که خدمات اینترنت ملی را به کاربران نهایی ارائه میدهند.
- مرکز مدیریت راهبردی افتا: مسئول نظارت بر امنیت سایبری در زیرساختهای حیاتی شبکه ملی اطلاعات
- مراکز داده: تامینکنندگان خدمات داخلی برای سایتها و سامانههای ملی
- شبکههای انتقال داده داخلی: خطوط فیبر نوری و تجهیزات ارتباطی که دادهها را در داخل کشور منتقل میکنند.
- سامانههای داخلی جایگزین: خدماتی که در بستر اینترنت ملی توسعه یافتهاند، مانند ایمیلهای داخلی، موتور جستوجوی ملی، پیامرسانهای بومی و خدمات ابری داخلی
- تجهیزات امنیتی و حفاظتی: سیستمهای فایروال، تشخیص نفوذ و کنترل دسترسی برای حفظ امنیت شبکه
- مراکز تبادل داده داخلی (IXPها): نقطه اتصال شبکههای مختلف داخلی برای افزایش سرعت و کاهش هزینههای تبادل داده
جمعبندی
اینترنت ملی یا شبکه ملی اطلاعات، شبکهای است که برای مدیریت و تبادل دادهها در داخل کشور ایجاد شده است. این شبکه از زیرساختها، مراکز داده داخلی، DNSهای ملی و مسیرهای انتقال داده داخلی استفاده میکند. شبکه ملی اطلاعات امکان هدایت ترافیک داخلی به سمت سرورهای داخلی و همچنین اتصال به اینترنت جهانی از طریق درگاههای بینالمللی را فراهم میکند. این شبکه با هدف کاهش وابستگی به زیرساختهای خارجی، مدیریت مسیرهای داده و ارائه خدمات دیجیتال داخلی ایجاد شده است. همچنین، ممکن است اجرای اینترنت ملی اثراتی بر دسترسی به منابع خارجی، کیفیت خدمات و نحوه تعامل کاربران با اینترنت بینالمللی داشته باشد. در نهایت، نحوه عملکرد و سیاستهای اجرایی این شبکه تعیینکننده محدودیتها و امکانات آن است.
