خاورمیانه در حال تجربه یک تحول دیجیتال در مقیاسی بیسابقه است که در آن رایانش ابری نقشی مهم در بازآفرینی صنایع و خدمات دولتی ایفا میکند. طی دهه گذشته، پذیرش ابری در بخشهای مختلف منطقه رشد زیادی داشته و همه حوزهها، از بانکداری و مالی گرفته تا مراقبتهای بهداشتی، انرژی و خدمات عمومی را در بر گرفته است. در حالی که دولتها در کشورهایی مانند عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و بحرین چشماندازهای زیادی را برای آینده دنبال میکنند، ایران نیز بهعنوان یکی از کشورهای منطقه در مسیر پذیرش فناوری ابری گامهای بلندی برداشته است. این مقاله به بررسی روند رشد پذیرش فناوری ابری در خاورمیانه و تأثیر آن بر کسبوکارها و دولتها پرداخته است.
فناوری ابری چیست؟
فناوری ابری به استفاده از سرورها، ذخیرهسازی دادهها، نرمافزارها، و خدمات دیگر از طریق اینترنت گفته میشود. بهجای اینکه سازمانها به صورت محلی و در داخل ساختمان خود، زیرساختهای سختافزاری و نرمافزاری راهاندازی کنند، این منابع بهصورت آنلاین در دسترس آنها قرار میگیرند. این مدل باعث میشود تا کسبوکارها از مزایای مقیاسپذیری، کاهش هزینهها، افزایش انعطافپذیری، و تسهیل در دسترسی به فناوریهای پیشرفته بهرهمند شوند. برخی مزایای این فناوری عبارتند از:
- مقیاسپذیری و انعطافپذیری: یکی از اصلیترین مزایای فناوری ابری، امکان مقیاسپذیری بالا است. شرکتها میتوانند به راحتی منابع مورد نیاز خود را افزایش یا کاهش دهند، بدون اینکه نیاز به خرید سختافزار اضافی داشته باشند.
- کاهش هزینهها: فناوری ابری به شرکتها این امکان را میدهد که به جای پرداخت هزینههای بالای تجهیزات سختافزاری و نگهداری آنها، فقط برای استفاده واقعی از منابع ابری پرداخت کنند. این مدل پرداخت بهصورت «Pay-as-you-go» به کاهش هزینهها کمک میکند.
- دسترسپذیری بالا و پایداری: یکی دیگر از ویژگیهای برجسته فناوری ابری، ارائه پایداری و دسترسپذیری بالا است. این خدمات با استفاده از زیرساختهای پیشرفته و شبکههای توزیعشده، از خرابیهای ناشی از قطعیها جلوگیری کرده و کارایی خدمات را تضمین میکنند.
- امنیت و حفاظت از دادهها: ارائهدهندگان خدمات ابری معمولا امنیت دادهها را بهطور جدی در نظر میگیرند و از روشهای رمزگذاری و امنیت پیشرفته برای حفاظت از اطلاعات کاربران استفاده میکنند.
رشد فناوری ابری در خاورمیانه
طبق گزارشهای بازار، بازار خدمات زیرساخت ابری (Cloud Infrastructure Services) در خاورمیانه و آفریقا ارزش چند میلیارد دلاری دارد و رشد آن به دنبال افزایش پروژههای دیجیتالیسازی در بخشهای مالی، بهداشت، تجارت و صنعت تسریع شده است.
گزارش دیگری همچنین نشان میدهد که بخش رایانش و فناوریهای مرتبط با دیجیتالی شدن در منطقه خاورمیانه تا سال ۲۰۳۰ با نرخ رشد سالانه بیش از ۲۵ درصد پیشبینی میشود و بخش ابری یکی از اجزای اصلی این رشد بهشمار میآید.
به همین دلیل، بسیاری از شرکتها و نهادها در منطقه به استفاده از روشهای ابری برای میزبانی خدمات و دادههای خود روی آوردهاند تا بتوانند از طریق زیرساختهای مقیاسپذیر و قابل اعتماد، عملکرد بهتری داشته باشند.
دیتاسنترها و نقش آنها در رشد فناوری ابری
دیتاسنترها یا مراکز داده، نقش پررنگی در فناوری ابری دارند. این مراکز، زیرساختهای فیزیکی را برای ذخیرهسازی و پردازش دادهها فراهم میکنند و بخشهای مختلفی از کسبوکارها، از جمله سازمانهای دولتی و خصوصی، میتوانند از این مراکز برای میزبانی سرورهای خود استفاده کنند.
دیتاسنترها در امارات
امارات متحده عربی یکی از کشورهای پیشرو در ایجاد و مدیریت دیتاسنترها در منطقه است. با توجه به نیاز روزافزون به پردازش دادهها و خدمات ابری، امارات به توسعه مراکز داده پیشرفته و hypercycle پرداخته است. این کشور با سرمایهگذاری در فناوریهای ابری و زیرساختهای دیتاسنتری پیشرفته، به یک مقصد مهم برای ارائه خدمات ابری در خاورمیانه تبدیل شده است.
از آنجا که دیتاسنترهای امارات از نظر امنیت، پایداری و سرعت در سطح بالایی قرار دارند، بسیاری از کسبوکارها از سرورهای مجازی امارات نیز برای میزبانی دادههای خود استفاده میکنند. این سرورها به کسبوکارها امکان میدهند که از منابع پردازشی و ذخیرهسازی مقیاسپذیر به صورت اختصاصی استفاده کنند.
دیتاسنترها در ایران
در ایران نیز دیتاسنترها شاهدپیشرفتهای چشمگیری بودهاند و با توجه به این زیرساختها، شاهد رشد استفاده از فناوریهای ابری نیز در این دیتاسنترها هستیم. همچنین دیتاسنترهای داخلی ایران با ارائه سرورهای مجازی ایران امن و با تأخیر کم، به کسبوکارها کمک میکنند تا بتوانند دادههای خود را در فضایی بسیار امن نگهداری کنند.
سیاستها و چشماندازها
دولتها در خاورمیانه در پذیرش فناوری ابری پیشرو بودهاند و در این راستا، سیاستها و چشماندازهای ملی متعددی را برای تسریع این روند معرفی کردهاند. برای مثال، عربستان سعودی با سیاست “اولویت ابری” و امارات با چشمانداز ۲۰۲۱ خود بر اهمیت فناوری ابری در پیشبرد اهداف دیجیتال خود تأکید دارند.
اولویت ابری در عربستان سعودی
عربستان سعودی در سال ۲۰۱۹ سیاست “اولویت ابری” را معرفی کرد که طبق آن تمامی نهادهای دولتی ملزم به استفاده از راهحلهای ابری هنگام سرمایهگذاری در فناوریهای جدید شدند. این سیاست با چشمانداز ۲۰۳۰ عربستان همخوانی دارد که هدف آن کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و توسعه دیگر بخشهای اقتصادی است. با اجرایی شدن این سیاست، بازار خدمات ابری در این کشور شاهد رشد قابل توجهی بوده است. دولت عربستان با همکاری با ارائهدهندگان بینالمللی خدمات ابری مانند AWS و Microsoft این تحولات را سرعت بخشیده است.
امارات و فناوری ابری
امارات متحده عربی نیز در پذیرش فناوری ابری پیشگام بوده است. دولت امارات از فناوری ابری برای ارتقای خدمات دولتی و بهبود عملکرد کسبوکارها در بخشهای مختلفی همچون بهداشت، آموزش و حملونقل استفاده کرده است. سرمایهگذاریهای کلان در زیرساختهای ابری، بهویژه از سوی شرکتهای بزرگ مانند AWS، Oracle و Microsoft، باعث شده است که این کشور به یکی از قطبهای اصلی فناوری ابری در خاورمیانه تبدیل شود.
قطر و ادغام فناوری ابری در چشمانداز هوشمند
قطر نیز در راستای چشمانداز ۲۰۳۰ خود به دنبال استفاده از فناوری ابری برای تحقق اهداف خود است. این کشور از فناوری ابری برای پروژههایی مانند “قطر هوشمند” بهره میبرد که شامل بهبود بخشهای مختلف جامعه همچون بهداشت و درمان و حملونقل از طریق دادههای ابری است. ورود مرکز داده Microsoft Azure در سال ۲۰۲۱ به قطر گام مهمی در این راستا بود و امکان پردازش دادههای پیچیده و ارتقای عملکرد زیرساختهای دیجیتال این کشور را فراهم کرد.
فناوری ابری در خاورمیانه در صنایع مختلف
دولتها علاوه بر پذیرش فناوری ابری، بخش خصوصی نیز بهطور گستردهای از این فناوری استفاده کردهاند، بهویژه در صنایعی مانند بانکداری، خدمات مالی، انرژی و زیرساختها.
بانکداری، خدمات مالی و بیمه (BFSI)
صنعت بانکداری و خدمات مالی در خاورمیانه یکی از بزرگترین کاربران فناوری ابری است. بانکها و مؤسسات مالی برای ذخیرهسازی و مدیریت دادههای حساس خود، از جمله اطلاعات مشتریان، تراکنشها و اطلاعات شخصی، به فناوری ابری روی آوردهاند. در سال ۲۰۱۹، صنعت BFSI سهم قابل توجهی از بازار خدمات ابری در منطقه را به خود اختصاص داد و انتظار میرود این روند در سالهای آینده نیز ادامه یابد.
انرژی و زیرساختها
در صنعت انرژی، فناوری ابری به بهبود کارایی و کاهش هزینهها در مدیریت زیرساختها کمک میکند. از فناوری ابری برای نظارت و مدیریت شبکههای انرژی، آب و دیگر منابع استفاده میشود. بهویژه در پروژههای مرتبط با شهرهای هوشمند، فناوری ابری نقش بسیار مهمی در جمعآوری و پردازش دادهها و بهینهسازی مصرف انرژی ایفا میکند. با توجه به اینکه کشورهای خاورمیانه به دنبال کاهش وابستگی به انرژیهای فسیلی هستند، استفاده از فناوری ابری در این حوزه بسیار کاربردی است.
آینده فناوری ابری در خاورمیانه
روند مهاجرت به ابر در خاورمیانه هنوز در ابتدای مسیر است، اما سرعت رشد آن نشان میدهد در چند سال آینده با یک تغییر بزرگ در معماری سازمانها روبهرو خواهیم بود. سازمانها از مرحلهی «انتقال سرویسها به ابر» عبور میکنند و به سمت «بازطراحی مدل عملیاتی، امنیت، داده و توسعه نرمافزار بر پایه ابر» میروند. مهمترین ترندهایی که آیندهی رایانش ابری در منطقه را شکل خواهند داد عبارتاند از:
۱) حرکت به سمت ابر ترکیبی و چندابری (Multi-Cloud)
در عمل، بیشتر سازمانها نمیتوانند همه چیز را روی یک Cloud ببرند. به همین دلیل، احتمالا مدلهای Hybrid Cloud و Multi-Cloud در خاورمیانه بسیار رایج خواهند شد.
- Hybrid Cloud یعنی ترکیب Data Center داخلی با Public Cloud
- Multi-Cloud یعنی استفاده همزمان از چند Cloud Provider مختلف
این رویکرد به شرکتها کمک میکند دادههای حساس را کنترلشده نگه دارند، به قوانین Data Residency پایبند باشند و به طور کامل وابستهی یک Vendor خاص نشوند.
برای بسیاری از سازمانهای منطقه، این مدل واقعبینانهترین انتخاب است.
۲) رشد ابر خصوصی در صنایع
در آینده، همهی شرکتها از یک ابر عمومی با تنظیمات یکسان استفاده نخواهند کرد. بهجای آن، ابرهای خصوصی صنعتی رشد میکنند؛ یعنی ابرهایی که مخصوص یک صنعت خاص طراحی شدهاند. مثالهایی از این موضوع را در ادامه بررسی کردهایم:
- در حوزه سلامت تمرکز روی حریم خصوصی دادهها، مقررات و استانداردها است.
- در حوزه مالی تمرکز روی امنیت و مقررات رگولاتوری است
- در صنعت تولیدات تمرکز روی Automation و IoT است.
این نوع ابرها باعث میشوند پیادهسازی سریعتر، سادهتر و کمریسکتر انجام شود.
۳) اهمیت بیشتر Edge Computing همزمان با رشد IoT و شهرهای هوشمند
با رشد اینترنت اشیا، شهرهای هوشمند و سیستمهای Real-Time، همهی پردازشها نمیتوانند فقط در ابر مرکزی انجام شوند. در چنین موقعیتی Edge Computing اهمیت زیادی پیدا میکند.
در Edge Computing بخشی از پردازش نزدیک به محل تولید داده انجام میشود و فقط دادهی نهایی یا پردازششده به Cloud ارسال میشود.
نتیجه این موضوع Latency کمتر، مصرف اینترنت کمتر و عملکرد بهتر برای سیستمهای حساس به زمان است.
این مدل برای پروژههای شهر هوشمند در خاورمیانه بسیار مهم است.
۴) امنیت و انطباق مقرراتی
بهخاطر قوانین دولتی، امنیت و تطبیق پذیری قوانین از مهمترین چالشهای فناوری ابری در خاورمیانه هستند. به همین دلیل، آینده ابر بدون توجه جدی به امنیت معنی ندارد.
سازمانها به سمت مفاهیمی مثل امنیت Zero Trust، مدیریت هویت و دسترسی، رمزنگاری و مانیتورینگ مداوم حرکت میکنند. نکته مهم این است که امنیت دیگر یک مرحلهی جداگانه نیست؛ از ابتدا در طراحی ابر در نظر گرفته میشود.
۵) توسعه سریعتر نرمافزارها و DevSecOps
با افزایش استفاده از Cloud-Native، سازمانها به جای سیستمهای قدیمی و سنگین، به سمت معماری مایکروسرویس، کانتینرها (مثل Kubernetes)، و Serverless میروند. همزمان، DevSecOps باعث میشود امنیت از همان ابتدای چرخه توسعه وارد فرایند شود، نه اینکه در پایان پروژه «اضافه» شود. نتیجهی این تغییر، عرضهی سریعتر محصول، کاهش خطا و امنتر شدن releaseهایی است که منتشر میشوند.
۶) هوش مصنوعی در مقیاس سازمانی
امروزه شاهد افزایش چشمگیر استفاده از هوش مصنوعی در مقیاس بالا در مناطق خاورمیانه هستیم و استفاده از AI دیگر تنها یک پروژه آزمایشی نیست و میتوان آن را یکی از تکنولوژیهایی در نظر گرفت که به طور فراگیر در حوزههای مختلف مورد استفاده قرار میگیرد. اما اجرای AI در مقیاس بالا به منابع محاسباتی و دادهای سنگین نیاز دارد. به این ترتیب باید از یک سرور اختصاصی با منابع بسیار بالا استفاده کرد و یا باید از فناوری ابری کمک گرفت.
دلیل این موضوع این است که زیرساخت ابری امکان دسترسی به منابع پردازشی با مقیاس پذیری بالا را فراهم میکند، هزینهی اولیه برای تهیه تجهیزات و منابع را کاهش میدهد و امکان توسعه سریع را فراهم میکند.
۷) بلاکچین بهعنوان سرویس (BaaS)
پیادهسازی بلاک چین به روشهای سنتی پیچیده و پرهزینه است. اما با Blockchain as a Service روی زیرساخت ابری شرکتها میتوانند بدون نیاز به مدیریت زیرساخت و با سرعتی بسیار بالاتر از کاربردهای Blockchain در حوزههایی مثل زنجیره تامین، تشخیص هویت و یکپارچه سازی دادهها استفاده کنند.
۸) Digital Twin و Metaverse
در پروژههای بزرگ زیرساختی، انرژی، لجستیک و شهر هوشمند، «Digital Twin» به یک ابزار کلیدی تبدیل خواهد شد؛ نسخهای دیجیتال از یک کارخانه، ساختمان، شبکه یا شهر که دائما با دادههای واقعی بهروزرسانی میشود. وقتی این مفهوم با تجربههای تعاملی (مثل متاورس) ترکیب شود، امکان مانیتورینگ و شبیهسازی بهتر، آموزش و عملیات از راه دور و تصمیمگیری دقیقتر فراهم میشود.
جمع بندی
خاورمیانه در آستانهی یک تحول دیجیتال بزرگ قرار دارد و رایانش ابری بخش جداییناپذیر این مسیر خواهد بود. با پذیرش گستردهی فناوریهای ابری از سوی دولتها، صنایع و کسبوکارها، این منطقه ظرفیت آن را دارد که به یکی از بازیگران اصلی اقتصاد دیجیتال جهان تبدیل شود.
